Wie was Murata Shukō? De vroege meester achter wabi-cha

Murata Shukō hielp veranderen wat mensen waardeerden tijdens een theebijeenkomst. Een fraai Chinees voorwerp kon belangrijk blijven. Maar ook een Japans of alledaags voorwerp kon erbij passen. Herkomst en prestige waren niet de enige maatstaven.

Shukō (村田珠光, 1423–1502) was een theemeester en zenbeoefenaar uit de late Muromachi-periode. Hij hoort bij de vroege figuren van wabi-cha, een terughoudender benadering van thee die zich over meerdere generaties ontwikkelde.

Wat veranderde hij?

De eerdere theecultuur van de elite hechtte veel waarde aan Chinese kunst en ingevoerd theegerei, de karamono. Shukō wees die niet eenvoudig af.

Het Tokyo National Museum beschrijft hem als iemand die passende voorwerpen ook in het dagelijks leven vond, niet alleen tussen kostbare Chinese werken. De keuze werd ruimer. Een Japans voorwerp kon worden gewaardeerd om zijn karakter en plaats in de bijeenkomst, in plaats van afgewezen omdat het niet was ingevoerd.

Wat betekent “Wa en Kan”?

Wa betekent Japan; Kan betekent China. In de Kokoro no isshi, vaak de “Brief van het hart” genoemd, spoorde Shukō beoefenaars aan de grens tussen beide weg te nemen.

Het Kyoto National Museum leest dit als een waarschuwing tegen het automatisch hoger waarderen van Chinese spullen. Het ging niet om één vaste rangorde vervangen door een andere. Chinese en Japanse voorwerpen konden samen worden gebruikt als ze bij de bijeenkomst pasten.

Was wabi-cha zijn uitvinding?

Hij hielp de basis leggen, maar het was niet het werk van één persoon op één moment. Het Tokyo National Museum beschrijft zijn tijd als de geboorte van wabicha. Ook het Urasenke-onderzoekscentrum plaatst de vroege groei rond Shukō in de late vijftiende eeuw.

Takeno Jōō ontwikkelde de ideeën later via poëzie, de theeruimte en materialen. Sen no Rikyū bouwde erop voort.

Shukō → Jōō → Rikyū is een ontwikkelingslijn, niet de bewering dat ieder de volgende rechtstreeks lesgaf. Rikyū was geen leerling van Shukō.

Wat is hiekareru?

Hiekareru wordt vaak vertaald als “gekoeld en verdord”. Dat klinkt misschien levenloos, maar het Kyoto National Museum beschrijft een kwaliteit die Shukō mensen wilde laten ontwikkelen.

Het wijst op terughoudendheid en rijpheid: schoonheid die niet afhangt van zichtbare rijkdom of pronk. Het maakt verwaarlozing of slecht werk niet tot een deugd.

Hoe was hij met zen verbonden?

Het Tokyo National Museum beschrijft Shukō als geschoold in zen. Latere theegeschiedenissen verbinden hem ook met Daitoku-ji en met de groeiende rol van gerichte aandacht in thee.

Dat verband is belangrijk, maar verklaart niet heel chanoyu. “Zen in een kopje” laat de voorwerpen, het sociale leven en veranderende gebruiken buiten beeld.

Waarom deden alledaagse voorwerpen ertoe?

Een ruimere keuze betekende opnieuw kijken naar vertrouwde dingen. Een voorwerp hoefde niet gemaakt te zijn als kostbaar theegerei om een plaats te krijgen.

Dit bereidde de weg voor later mitate: een nieuwe toepassing in iets zien, bijvoorbeeld een alledaags voorwerp voor thee kiezen. Dat betekende niet zomaar alles gebruiken. Het voorwerp moest bij zijn nieuwe doel passen.

Leerde hij dat goedkope voorwerpen beter waren?

Nee. “Duur is slecht, goedkoop is goed” zou weer een vaste regel zijn. Zijn betekenis ligt in verder kijken dan alleen status en herkomst.

De hele bijeenkomst telt: kamer, seizoen, gastheer, gasten en andere voorwerpen. Een stuk kan op zichzelf indrukwekkend zijn en toch niet bij de setting passen. Iets rustigers kan juist goed werken.

Kijk naar het voorwerp en daarna naar wat erbij hoort. Dat verklaart Shukō beter dan een wedstrijd tussen eenvoudige en luxe spullen.

Bronnen en verder lezen

• Tokyo National Museum — Chanoyu: The Arts of Tea Ceremony
• Kyoto National Museum — thee in het culturele leven van Kyoto
• Urasenke — de geboorte van wabi-cha, van Shukō tot Rikyū

Headerbeeld: landschap toegeschreven aan Murata Shukō, Nomura Art Museum; publieke-domeinreproductie via Wikimedia Commons. Het is geen portret.