Wie was Takeno Jōō? De theemeester vóór Sen no Rikyū

Takeno Jōō was een rijke koopman uit Sakai en een theemeester die vóór Sen no Rikyū mee vorm gaf aan wabi-thee. Hij was een van Rikyū’s belangrijkste leraren. Zijn verhaal verbindt handel, poëzie en een eenvoudiger theeruimte.

De bronnen verschillen over zijn geboortejaar. De stad Sakai geeft 1502–1555; Urasenkes Engelse geschiedenis noemt 1504–1555. Beide plaatsen zijn dood in 1555.

Een koopman in Sakai

Sakai beschrijft Jōō (武野紹鴎) als een rijke koopman uit Yamato, het huidige Nara, die later naar Sakai verhuisde.

Door de handel hadden kooplieden geld en toegang tot Chinese kunst en theegerei. Velen verzamelden voorwerpen, bestudeerden poëzie en namen deel aan theebijeenkomsten. Jōō’s thee ontwikkelde zich binnen die cultuur.

Wat poëzie aan zijn thee toevoegde

Volgens Urasenke ging Jōō als twintiger naar Kyoto. Daar studeerde hij poëzie bij hoveling en dichter Sanjōnishi Sanetaka.

Urasenkes tentoonstelling uit 2024 over thee en poëzie bespreekt zijn belangstelling voor renga, gekoppelde verzen. Ze noemt hem ook de eerste die in chanoyu een hangrol met een Japans gedicht gebruikte.

De tentoonstelling verbindt wabi en het poëtische idee van “kou en verwelking” met thee: een stillere, kalere schoonheid. Niet alleen het gereedschap, maar ook de poëzie beïnvloedde zijn keuzes.

Van Shukō naar Jōō en Rikyū

Urasenke plaatst Murata Shukō, Jōō en Rikyū in een belangrijke ontwikkeling. Shukō had al gepleit voor waardering van Japanse voorwerpen naast kostbare Chinese stukken.

Jōō bouwde daarop voort, vooral via poëzie en de theeruimte. Rikyū gaf de ideeën later nieuwe richtingen. Jōō was daarom een grote ontwikkelaar van wabi-thee, niet de enige uitvinder.

Hoe veranderde hij de theeruimte?

Urasenke beschrijft veranderingen aan de kamer van vierenhalve tatamimat die met Shukō verbonden is. Jōō koos zichtbare lemen muren in plaats van wit papier, en bamboelatwerk in plaats van fijn hout. Hij maakte de tokonoma, de nis voor uitgestalde werken, smaller en omlijstte die met natuurlijk hout.

Een gast kon die keuzes zien: aarde, bamboe, hout en minder versiering. Wabi was niet alleen een gedachte. Het veranderde de kamer waarin mensen thee deelden.

Was die eenvoud een teken van armoede?

Nee. Urasenke benadrukt dat Jōō rijk was. De eenvoudige omgeving was een keuze, niet alleen wat hij zich kon veroorloven.

Hij wees ook niet alle fraaie Chinese voorwerpen af. Hij hoorde bij een cultuur die geïmporteerde karamono waardeerde. Bescheiden Japanse objecten en gewone materialen kregen meer ruimte naast prestigieuze stukken; die laatste werden niet allemaal verworpen.

De leraar van Sen no Rikyū

Volgens Urasenke werd Sen no Rikyū rond zijn negentiende zijn leerling. Sakai noemt ook Tsuda Sōgyū en Imai Sōkyū onder de belangrijke theefiguren die hij opleidde.

Zijn onderwijs verklaart zijn plaats tussen Shukō en Rikyū. De ontwikkeling verliep geleidelijk en kende meerdere vormgevers.

Waarom draagt een brazier zijn naam?

De Jōō furo is een benoemde vorm binnen het theegerei. Dat betekent niet dat Jōō elk exemplaar zelf maakte.

Zo’n naam kan iemands smaak, voorkeur of een latere toeschrijving bewaren. Hij bewijst niet wie een afzonderlijk voorwerp vervaardigde.

Jōō’s betekenis zie je in de kamer én in de kom. Poëzie, eenvoudige muren, bamboe en natuurlijk hout gaven zijn thee karakter. Zijn onderwijs droeg die keuzes over aan de volgende generatie.

Bronnen en verder lezen

• Urasenke Konnichian — inleiding tot chado
• Stad Sakai — Takeno Jōō
• Urasenke Chado Research Center — tentoonstelling Thee en poëzie

Headerafbeelding: portret van Takeno Jōō uit de pre-1868 Shōzōshū-portretcollectie, Nationale Diet-bibliotheek; publieke-domeinreproductie via Wikimedia Commons.